تاریخچه پاسور و بازی حکم؛ پاسور از کجا آمد و حکم چگونه شکل گرفت؟
تاریخچه پاسور و بازی حکم؛ پاسور از کجا آمد و حکم چگونه شکل گرفت؟
امروز اگر یک دسته پاسور روی میز بگذاریم، برای بیشتر ما تصویر آشنایی شکل میگیرد: ۵۲ کارت، چهار خال دل، خشت، پیک و گشنیز و مجموعهای از کارتهای عددی و تصویری که میتوان با آنها بازیهایی مانند حکم، چهاربرگ، شلم، رامی و دهها بازی دیگر انجام داد.
اما این دسته کارت ساده داستان کوتاهی ندارد.
پشت همین ۵۲ کارت، تاریخی چندصدساله و حتی قدیمیتر از آن وجود دارد؛ تاریخی که از شرق آسیا آغاز میشود، از هند، ایران و جهان اسلام عبور میکند، به اروپا میرسد و در طول قرنها بارها شکل کارتها، تعداد آنها، خالها و شیوه بازی تغییر میکند.
جالبتر اینکه چیزی که امروز در ایران با نام «پاسور» میشناسیم، دقیقاً همان چیزی نیست که چند قرن پیش در ایران استفاده میشده است. پیش از رواج دسته استاندارد امروزی، ایران بازیها و دستههای کارت مخصوص خودش را داشته است؛ از جمله گنجفه در دوره صفوی و آسناس در دوره قاجار.
از طرف دیگر، درباره بازی حکم نیز یک اشتباه رایج وجود دارد: بعضی مطالب اینترنتی یک تاریخ دقیق و قطعی برای تولد حکم اعلام میکنند، در حالی که شواهد تاریخی موجود چنین قطعیتی را تأیید نمیکنند.
در این مقاله میخواهیم داستان را از ابتدا دنبال کنیم؛ از نخستین نشانههای کارت بازی در چین تا ورود کارتها به جهان اسلام، شکلگیری سنتهای کارتی در ایران، ظهور گنجفه و آسناس، رواج دسته ۵۲ کارتی و در نهایت جایگاه حکم در فرهنگ بازیهای ایرانی.
پاسور دقیقاً چیست؟
قبل از بررسی تاریخچه، باید بین سه مفهوم تفاوت بگذاریم: «کارت بازی»، «دسته پاسور» و «بازی پاسور».
کارت بازی به خود کارتهایی گفته میشود که برای انجام بازیهای مختلف استفاده میشوند.
دسته پاسور مجموعهای از این کارتهاست که امروزه در شکل استاندارد معمولاً ۵۲ کارت دارد و از چهار خال تشکیل میشود.
اما «بازی پاسور» در زبان روزمره ایرانی میتواند معنای گستردهتری داشته باشد. گاهی مردم وقتی میگویند «پاسور بازی کنیم»، منظورشان چهاربرگ است و گاهی منظورشان بازیهایی مانند حکم، شلم یا دیگر بازیهای ورق است.
بنابراین پاسور نام یک بازی واحد نیست.
در واقع یک دسته کارت میتواند پایه دهها بازی متفاوت باشد.
همین ویژگی یکی از دلایل اصلی ماندگاری کارتهای بازی در فرهنگهای مختلف جهان است.
پاسور از کجا آمده است؟
پاسخ کوتاه این است: ریشه کارتهای بازی را معمولاً باید در شرق، بهویژه چین، جستوجو کرد؛ اما مسیر رسیدن آنها به شکل امروزی بسیار پیچیدهتر از یک انتقال مستقیم است.
موزه ویکتوریا و آلبرت لندن منشأ کارتهای بازی را حدود قرن نهم در چین معرفی میکند و توضیح میدهد که بازیهای کارتی در اوایل قرن چهاردهم به اروپا رسیدند.
دانشنامه ایرانیکا نیز تاریخ بازیهای کارتی را به چین مرتبط میداند و مسیر انتقال آنها را از چین به هند و سپس ایران و جهان اسلام توضیح میدهد.
البته باید دقت کرد که تاریخ دقیق اختراع «اولین کارت بازی» مشخص نیست.
کارتهای اولیه بهسادگی از بین میرفتند و برخلاف سنگ، فلز یا سفال، معمولاً چیزی نبودند که برای صدها سال حفظ شوند.
به همین دلیل، مورخان بیشتر با نوشتهها، تصاویر، اسناد اداری و نمونههای باقیمانده تلاش میکنند مسیر تکامل کارتها را بازسازی کنند.
نخستین نشانههای بازی با کارت در چین
یکی از قدیمیترین شواهد مکتوب درباره بازیهای کارتی به چین دوره تانگ در قرن نهم میلادی مربوط میشود.
در متنی مربوط به سال ۸۶۸ میلادی، از بازیای با عنوانی که معمولاً «بازی برگها» ترجمه میشود صحبت شده است. این اشاره یکی از مهمترین سرنخها برای بررسی تاریخ اولیه کارتهای بازی محسوب میشود.
در چین آن دوره انواع مختلفی از کارتها وجود داشتند و بعضی پژوهشگران ارتباط میان کارتهای بازی و ابزارهای مرتبط با پول، بازی و سرگرمی را بررسی کردهاند.
یکی از نظریههای شناختهشده این است که برخی کارتهای اولیه با مفهوم پول و اسکناس ارتباط داشتهاند؛ زیرا در چین پول کاغذی رواج داشت و امکان استفاده از قطعات کاغذی برای بازی نیز وجود داشت.
اما نباید این نظریه را با یک واقعیت قطعی اشتباه گرفت.
آنچه با اطمینان بیشتری میتوان گفت این است که چین یکی از نخستین مراکز شناختهشده تاریخ کارتهای بازی بوده است.
کارتها چگونه از چین به غرب رسیدند
مسیر انتقال کارتها احتمالاً یک خط مستقیم از چین به اروپا نبوده است.
کارتهای بازی در طول قرنها در مناطق مختلف آسیا تغییر کردند و از مسیرهای تجاری و فرهنگی به هند، ایران و جهان اسلام راه یافتند.
ایرانیکا در بررسی تاریخ بازیهای کارتی ایران، انتقال کارتها از چین به هند و سپس ایران و جهان عرب را مطرح میکند.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا ایران فقط یک مسیر عبوری نبود.
در ایران شکلهای خاصی از کارت و بازیهای کارتی به وجود آمدند که بعدها بخشی از تاریخ مستقل بازیهای ورق در این منطقه شدند.
آیا پاسور از ایران به اروپا رفت؟
نمیتوان با اطمینان گفت که «پاسور امروزی» از ایران به اروپا رفته است.
اما ایران در زنجیره تاریخی انتقال و تحول بازیهای کارتی در آسیا و جهان اسلام جایگاه مهمی داشته است.
کارتهای بازی در جهان اسلام، بهخصوص در مصر دوره ممالیک، به شکل قابل توجهی دیده میشوند و نمونههای تاریخی مهمی از آنها باقی مانده است.
یک دسته تقریباً کامل از کارتهای مملوکی در موزه توپقاپی استانبول شناخته شده که ساختاری بسیار جالب دارد: ۵۲ کارت، چهار خال شامل شمشیر، چوب چوگان، جام و سکه و کارتهای شمارهدار و درباری.
این شباهت ۵۲ کارتی و چهارخالبودن با دستههای بعدی اروپایی بسیار مهم است.
کارتهای مملوکی چه ارتباطی با پاسور امروزی دارند؟
کارتهای مملوکی از مهمترین حلقههای شناختهشده در تاریخ کارت بازی هستند.
دسته مملوکی شامل چهار خال بود:
شمشیر
چوب چوگان
جام
سکه
هر خال نیز کارتهای شمارهدار و کارتهای درباری داشت.
این ساختار شباهت قابل توجهی با برخی دستههای اولیه اروپایی دارد و به همین دلیل پژوهشگران آن را یکی از حلقههای مهم در مسیر انتقال کارتهای بازی از شرق به اروپا میدانند.
در واقع دستهای که امروز به شکل دل، خشت، پیک و گشنیز میشناسیم، نتیجه یک فرایند طولانی تغییر و استانداردسازی است.
پاسور چه زمانی وارد اروپا شد؟
کارتهای بازی در اروپا در نیمه دوم قرن چهاردهم میلادی ظاهر شدند.
یکی از نخستین شواهد پذیرفتهشده مربوط به اسپانیا در دهه ۱۳۷۰ میلادی است. یک مدرک مربوط به سال ۱۳۷۱ واژهای را ثبت کرده که به کارت بازی اشاره دارد و چند سال بعد نیز شواهد دیگری از ممنوعیت بازی با کارت در شهرهای اروپایی دیده میشود.
این نکته جالب است:
کارتها زمانی وارد اروپا شدند که هنوز صنعت چاپ به شکل امروزی وجود نداشت.
در نتیجه کارتهای اولیه اروپایی اغلب با دست نقاشی میشدند.
به همین دلیل، کارت بازی در ابتدا وسیلهای ارزان و عمومی نبود.
چرا پاسور در ابتدا گران بود؟
ساخت کارتهای بازی اولیه بسیار زمانبر بود.
هر کارت میتوانست به صورت دستی طراحی و رنگآمیزی شود.
بنابراین یک دسته کارت کامل میتوانست کالایی لوکس محسوب شود.
موزه ویکتوریا و آلبرت توضیح میدهد که کارتهای اولیه اروپایی به دلیل دستساز بودن گران بودند و بعدها استفاده از چاپ چوبی باعث شد تولید کارتها ارزانتر و گستردهتر شود.
با توسعه روشهای چاپ، کارتها دیگر فقط در اختیار طبقات ثروتمند نبودند.
بازیهای کارتی به تدریج وارد زندگی مردم عادی شدند.
همین اتفاق یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ پاسور بود.
چهار خال پاسور چگونه شکل گرفتند؟
یکی از جالبترین قسمتهای تاریخ کارت، تغییر خالهاست.
در دستههای قدیمی اروپایی خالها یکسان نبودند.
در برخی مناطق اروپا از جام، سکه، شمشیر و چوب یا باتوم استفاده میشد.
در مناطق دیگر، خالهایی مانند برگ، بلوط، زنگوله و قلب دیده میشد.
اما در فرانسه مجموعهای شکل گرفت که بعدها تأثیر بسیار زیادی بر استاندارد جهانی کارتها گذاشت:
دل
خشت
پیک
گشنیز
این چهار خال به دلیل طراحی سادهتر، امکان تولید آسانتر با روشهای چاپی را فراهم میکردند.
در نتیجه دسته فرانسوی به تدریج در بخش بزرگی از جهان رواج پیدا کرد.
چرا دسته استاندارد پاسور ۵۲ کارت دارد؟
امروزه بسیاری از ما دسته پاسور را با عدد ۵۲ میشناسیم.
اما این عدد از ابتدا یک استاندارد جهانی نبوده است.
دستههای تاریخی مختلف تعداد کارتهای متفاوتی داشتند.
دسته مملوکی شناختهشده ۵۲ کارت داشت، اما در اروپا نیز دستههای مختلف با تعداد کارت متفاوت تولید میشدند.
در فرانسه، دسته ۵۲ کارتی به مرور تثبیت شد و بعدها با گسترش نفوذ این نوع دسته، به یکی از استانداردهای اصلی جهان تبدیل شد.
پس بهتر است تصور نکنیم که روز اول، کسی تصمیم گرفته است «پاسور باید دقیقاً ۵۲ کارت داشته باشد».
استاندارد امروزی نتیجه قرنها تحول و انتخاب بوده است.
پاسور چگونه به ایران رسید؟
تاریخ کارت در ایران از تاریخ پاسور استاندارد امروزی قدیمیتر است.
این نکته بسیار مهم است.
ایران پیش از رواج کامل دسته ۵۲ کارتی امروزی، سنتهای مستقل کارتبازی داشت.
یکی از مهمترین نمونهها گنجفه است.
ایرانیکا از گنجفه بهعنوان یک بازی کارتی مرتبط با دوره صفوی یاد میکند و شواهد تاریخی آن را در دوره شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس اول دنبال میکند.
گنجفه چیست؟
گنجفه یکی از مهمترین فصلهای تاریخ کارت در ایران است.
بر اساس منابع ایرانیکا، گنجفه در دوره صفوی با دستهای شامل ۸ خال و ۹۶ کارت بازی میشده است.
این عدد را با پاسور امروزی مقایسه کنید:
پاسور استاندارد امروزی:
۵۲ کارت
۴ خال
گنجفه صفوی:
۹۶ کارت
۸ خال
بنابراین گنجفه اصلاً شبیه دسته پاسور امروزی نبوده است.
کارتهای گنجفه نیز از نظر هنری ارزش بالایی داشتند.
نمونههای ایرانی با نقاشی و لاککاری ساخته میشدند و برای مقاومت در برابر استفاده مداوم، سطح آنها پوشش داده میشد.
گنجفه در دوره صفوی
گنجفه در دوره صفوی فقط یک سرگرمی ساده نبود.
منابع تاریخی از حضور این بازی در فضای فرهنگی و درباری آن دوره خبر میدهند.
ایرانیکا وجود گنجفه هشتخال را در اوایل دوره صفوی و دوران شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس اول ثبت کرده است.
این موضوع نشان میدهد که ایران در دوره صفوی یک فرهنگ کارتی مستقل و قابل توجه داشته است.
در واقع وقتی از «تاریخچه پاسور در ایران» صحبت میکنیم، نباید تاریخ را از ورود دسته فرانسوی ۵۲ کارتی آغاز کنیم.
ریشههای بازیهای کارتی در ایران پیش از آن وجود داشتهاند.
چرا گنجفه از بین رفت؟
سرنوشت گنجفه با تغییرات فرهنگی و اجتماعی ایران گره خورد.
ایرانیکا اشاره میکند که در دوره شاه عباس دوم انواع بازیها ممنوع شدند و در منابع بعدی از ناپدید شدن گنجفه ابراز تأسف شده است.
اما داستان کارت در ایران تمام نشد.
چند قرن بعد، نوع دیگری از کارت بازی در ایران محبوب شد.
نام آن:
آسناس
آسناس چیست؟
آسناس یکی از مهمترین بازیهای کارتی ایران در دوره قاجار بود.
این بازی با پاسور استاندارد امروزی تفاوت زیادی داشت.
دسته آسناس معمولاً ۲۵ کارت داشت؛ پنج گروه پنجتایی.
در هر گروه پنج کارت مشابه وجود داشت.
کارتها با پنج ارزش اصلی شناخته میشدند:
آس
شاه
بیبی
سرباز
لکات
ایرانیکا توضیح میدهد که آس در دوره قاجار محبوب شد و به تدریج جای گنجفه را گرفت.
کارتهای آسناس چه شکلی بودند؟
کارتهای آسناس با پاسورهای ساده امروزی تفاوت زیادی داشتند.
بعضی نمونهها از کاغذ، مقوا یا مواد تقویتشده ساخته میشدند و سطح آنها با رنگ و لاک پوشانده میشد.
برخی کارتها نیز با تصاویر و طراحیهای بسیار خاص تزئین میشدند.
ایرانیکا اندازه رایج این کارتها را حدود ۶ در ۴ سانتیمتر ذکر میکند و توضیح میدهد که کارتها معمولاً رنگآمیزی و لاککاری میشدند.
این موضوع نشان میدهد که کارت بازی در ایران فقط یک وسیله ساده برای سرگرمی نبوده و میتوانسته بخشی از هنرهای تزئینی نیز باشد.
آیا آسناس همان پوکر ایرانی بود؟
آسناس شباهتهایی با بازیهای خانواده پوکر دارد و به همین دلیل گاهی در منابع امروزی از آن به عنوان نوعی پیشزمینه یا گونه ایرانی بازیهای مشابه پوکر یاد میشود.
اما بهتر است آن را دقیقاً «پوکر ایرانی» معرفی نکنیم.
آسناس یک بازی تاریخی مستقل با ساختار و دسته کارت مخصوص خود بوده است.
این تمایز برای یک مقاله تاریخی مهم است؛ زیرا شباهت مکانیزم بازی به معنی یکسان بودن دو بازی نیست.
پاسور امروزی چه زمانی در ایران رایج شد؟
دقیقاً مشخص نیست که دسته فرانسوی ۵۲ کارتی در چه روز یا سالی برای نخستین بار وارد ایران شده است.
اما شواهد تاریخی نشان میدهد که در کنار سنتهای کارتی ایرانی، به مرور دستههای استاندارد اروپایی نیز در ایران رواج پیدا کردند.
منابع مربوط به بازیهای کارتی ایران نشان میدهند که در دوره معاصر، بازیهایی مانند بریج، پوکر، بلکجک و بلوت نیز در ایران شناخته شده بودند.
دسته ۵۲ کارتی به دلیل استاندارد بودن و امکان اجرای تعداد زیادی بازی، به تدریج به ابزار اصلی بسیاری از بازیهای ورق تبدیل شد.
و این همان دستهای است که امروز بیشتر ایرانیها وقتی میگویند «پاسور»، در ذهن دارند.
پس «پاسور» از چه زمانی در ایران به شکل امروزی شناخته شد؟
پاسخ دقیق سالانه نداریم.
اما میتوان گفت در ایران، سنت بازی با کارت چند مرحله مختلف داشته است:
کارتهای شرقی و سنتهای اولیه
گنجفه در دوره صفوی
آسناس در دوره قاجار
گسترش دستههای استاندارد اروپایی
رواج دسته ۵۲ کارتی و بازیهایی مانند حکم و چهاربرگ
این مسیر نشان میدهد که تاریخ پاسور در ایران یک «ورود ناگهانی» نیست؛ بلکه نتیجه چند موج مختلف فرهنگی است.
حالا برسیم به سؤال اصلی: حکم از کجا آمده است؟
اینجا باید کمی محتاط باشیم.
تاریخ دقیق پیدایش حکم مشخص نیست.
این یکی از مهمترین نکاتی است که در مقالههای فارسی کمتر به آن توجه میشود.
حکم امروزی یک بازی دستگیری چهار نفره است که معمولاً با یک دسته ۵۲ کارتی انجام میشود.
در نسخه رایج، چهار بازیکن به دو تیم تقسیم میشوند و هدف هر تیم بردن دستهاست.
حکم از نظر ساختار در خانواده بازیهای Whist قرار میگیرد. منابع تخصصی بازیهای کارتی، آن را یک بازی بسیار محبوب در ایران معرفی میکنند.
اما اینکه دقیقاً چه فردی، در چه سالی و در کدام شهر ایران نخستین بار قوانین حکم امروزی را تدوین کرده است، مشخص نیست.
آیا حکم یک بازی کاملاً ایرانی است؟
حکم به شکل امروزی یک بازی بسیار مهم در فرهنگ بازیهای ایرانی است و منابع تخصصی آن را به ایران نسبت میدهند.
اما اگر بخواهیم از نظر تاریخی دقیق باشیم، باید میان «خاستگاه بازی حکم» و «خانواده مکانیزم آن» تفاوت بگذاریم.
حکم از نظر مکانیزم به بازیهای دستگیری مانند Whist شباهت دارد.
Whist خود یکی از بازیهای مهم تاریخ کارت در اروپا بود و بعدها خانواده بزرگی از بازیهای دستگیری از آن یا بازیهای مرتبط با آن شکل گرفتند.
بنابراین نمیتوان صرفاً به دلیل شباهت قوانین گفت که حکم مستقیماً از Whist کپی شده است.
تاریخ واقعی احتمالاً پیچیدهتر از این است.
Whist چه ارتباطی با حکم دارد؟
Whist یک بازی قدیمی انگلیسی از خانواده بازیهای دستگیری است.
در بازیهای دستگیری، بازیکنان در هر دور یک کارت بازی میکنند و معمولاً بالاترین کارت واجد شرایط، آن دور یا «دست» را برنده میشود.
وجود خال حکم یکی از عناصر مهم این خانواده است.
حکم نیز از همین منطق کلی استفاده میکند.
در منابع تخصصی، حکم به عنوان بازیای مشابه Whist معرفی شده است، اما تفاوتهای مشخص خودش را دارد؛ از جمله نقش حاکم در انتخاب خال حکم.
معنی کلمه «حکم» در بازی چیست؟
کلمه «حکم» در فارسی به معنای فرمان، دستور یا حکم است.
اما در بازی حکم، «حکم» به خالی گفته میشود که در آن دست قدرت بیشتری نسبت به سایر خالها دارد.
به همین دلیل، انتخاب خال حکم یکی از مهمترین لحظات هر دست است.
بازیکنی که نقش «حاکم» یا «حاکمکننده حکم» را دارد، بر اساس کارتهای اولیه خود یکی از چهار خال را به عنوان حکم انتخاب میکند.
حاکم در بازی حکم چه کسی است؟
حاکم یکی از ویژگیهای اصلی حکم است.
در نسخه رایج چهار نفره، یک بازیکن در ابتدای دست نقش حاکم را دارد.
حاکم کارتهای اولیه خود را دریافت میکند و پس از دیدن آنها، خال حکم را انتخاب میکند.
همین تصمیم میتواند سرنوشت یک دست را تغییر دهد.
اگر حاکم خال مناسبی انتخاب کند، ممکن است تیم او کنترل زیادی روی دستها پیدا کند.
اگر انتخاب ضعیفی انجام دهد، حتی کارتهای خوب نیز ممکن است به اندازه کافی مفید نباشند.
چرا اسم بازی «حکم» است؟
اسم بازی مستقیماً با مهمترین تصمیم آن ارتباط دارد.
در حکم، یک خال بر سایر خالها «حکم» پیدا میکند.
به بیان ساده:
دل میتواند حکم باشد.
خشت میتواند حکم باشد.
پیک میتواند حکم باشد.
گشنیز میتواند حکم باشد.
هر کدام که حاکم انتخاب کند، در آن دست نقش خال برتر را خواهد داشت.
به همین دلیل واژه «حکم» نه فقط نام بازی، بلکه یکی از مفاهیم مرکزی مکانیزم آن است.
حکم چگونه به یکی از محبوبترین بازیهای ایران تبدیل شد؟
برای محبوبیت حکم یک عامل واحد وجود ندارد.
سادگی وسایل مورد نیاز یکی از مهمترین عوامل است.
برای بازی فقط به یک دسته پاسور نیاز دارید.
چهار نفر میتوانند بازی را شروع کنند.
قوانین پایه را میتوان نسبتاً سریع یاد گرفت.
اما در عین حال، بازی عمق زیادی دارد.
بازیکن حرفهای باید کارتهای بازیشده را به خاطر بسپارد، قدرت دست خود را ارزیابی کند، کارتهای حریف را حدس بزند و رفتار همتیمی خود را نیز تحلیل کند.
همین ترکیب «یادگیری آسان، حرفهای شدن دشوار» یکی از ویژگیهایی است که به ماندگاری بازی کمک میکند.
حکم در فرهنگ اجتماعی ایرانی
حکم فقط یک بازی کارت نیست.
برای بسیاری از ایرانیها، حکم بخشی از خاطرات خانوادگی و دوستانه است.
دورهمیها، سفرها، شبنشینیها و جمعهای دوستانه میتوانند با یک دسته پاسور و چهار بازیکن به یک رقابت چندساعته تبدیل شوند.
یکی از ویژگیهای جالب حکم، تیمی بودن آن است.
دو نفر در مقابل دو نفر قرار میگیرند.
بنابراین بازیکن فقط با کارتهای خودش بازی نمیکند؛ بلکه باید حرکت همتیمی خود را نیز بفهمد.
این موضوع باعث میشود رابطه میان بازیکنان و حتی اصطلاحات مخصوص بازی، بخشی از فرهنگ اجتماعی آن شوند.
حکم در خارج از ایران هم بازی میشود؟
بله.
گونههای بسیار نزدیک به حکم در بخشهایی از خاورمیانه، افغانستان، هند، پاکستان و میان جوامع مهاجر ایرانی و جنوب آسیایی دیده میشوند.
این بازی در مناطق مختلف با نامها و قوانین جزئی متفاوتی شناخته شده است.
در منابع انگلیسی، نامهایی مانند Court Piece، Rang، Rung و Hukam نیز برای بازیها و گونههای مرتبط دیده میشود.
اما این موضوع به این معنی نیست که همه این نسخهها دقیقاً یک بازی هستند.
در طول زمان، بازیها با انتقال میان کشورها و فرهنگها تغییر میکنند.
حکم و Court Piece چه رابطهای دارند؟
Court Piece یکی از نامهایی است که برای بازیهای بسیار نزدیک به حکم در جنوب آسیا استفاده میشود.
ساختار کلی آن نیز چهار بازیکن، دو تیم، دسته ۵۲ کارتی و انتخاب خال حکم را شامل میشود.
به همین دلیل، پژوهش درباره تاریخ حکم بدون توجه به خانواده Court Piece و بازیهای دستگیری منطقهای ناقص خواهد بود.
اما باز هم باید از یکسانسازی کامل این بازیها خودداری کرد؛ زیرا قوانین محلی میتوانند تفاوتهایی داشته باشند.
آیا حکم قبل از پاسور وجود داشته است؟
خیر، یا دستکم هیچ سند تاریخی معتبر شناختهشدهای چنین چیزی را ثابت نمیکند.
این سؤال از یک سوءتفاهم ناشی میشود.
«حکم» یک بازی است.
«پاسور» دسته کارت یا در زبان عامیانه مجموعهای از بازیهای کارتی است.
برای اجرای حکم امروزی، به یک دسته استاندارد کارت نیاز داریم.
بنابراین تاریخ حکم را باید در تاریخ تکامل بازیهای کارتی و بهویژه بازیهای دستگیری بررسی کرد.
آیا حکم در دوره صفویه بازی میشده است؟
برای این ادعا سند محکمی در منابع معتبر در دست نیست.
چیزی که درباره دوره صفوی با اطمینان بیشتری میدانیم، وجود گنجفه است.
ایرانیکا حضور گنجفه را در دوره صفوی و دربار شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس اول ثبت کرده است.
اما این موضوع به هیچ وجه ثابت نمیکند که حکم امروزی نیز در همان دوره بازی میشده است.
این تمایز بسیار مهم است.
ممکن است سنتهای بازی کارتی آن زمان بر شکلگیری فرهنگهای بعدی تأثیر گذاشته باشند، اما برای نسبت دادن مستقیم حکم امروزی به صفویه، شواهد کافی نداریم.
آیا حکم در دوره قاجار وجود داشته است؟
درباره فرهنگ بازی با کارت در دوره قاجار شواهد بیشتری داریم.
آسناس در این دوره محبوب شد و منابع تاریخی درباره کارتهای آن اطلاعات مشخصی ارائه میکنند.
اما باز هم باید بین «رواج کارتبازی» و «اثبات وجود حکم امروزی» تفاوت قائل شویم.
اینکه ایران در دوره قاجار فرهنگ کارتبازی داشته است، قطعی است.
اما تاریخ دقیق شکلگیری قوانین مدرن حکم همچنان مبهم است.
چرا پیدا کردن تاریخ دقیق حکم دشوار است؟
دلیل اصلی این است که بازیهای سنتی معمولاً مثل اختراع یک وسیله صنعتی ثبت نمیشوند.
اگر کسی یک بازی را در یک جمع خانوادگی ابداع کند، احتمالاً سندی از آن باقی نمیماند.
قوانین بازیها نیز دهانبهدهان منتقل میشوند.
یک نفر قانونی را کمی تغییر میدهد.
بعد همان نسخه را به دوستانش آموزش میدهد.
نسل بعد نسخه دیگری را یاد میگیرد.
پس از چند دهه، ممکن است چند نسخه متفاوت از یک بازی وجود داشته باشد.
حکم نیز احتمالاً بخشی از همین فرایند تاریخی را پشت سر گذاشته است.
آیا داستانهای معروف درباره تاریخ حکم درست هستند؟
در اینترنت ادعاهای مختلفی درباره تاریخ حکم دیده میشود.
برخی آن را به چین باستان نسبت میدهند.
برخی آن را مستقیماً به دورههای خاص ایران مرتبط میکنند.
برخی نیز میگویند حکم از یک بازی اروپایی مشخص ساخته شده است.
مشکل اینجاست که بسیاری از این مطالب بدون ارائه سند تاریخی قابل بررسی منتشر شدهاند.
برای یک مقاله مرجع بهتر است به جای ساختن یک داستان قطعی، مرز میان «آنچه میدانیم» و «آنچه احتمال میدهیم» را مشخص کنیم.
تا امروز، سند محکمی که بتوان بر اساس آن گفت حکم در یک سال مشخص و توسط یک فرد مشخص اختراع شده، در دست نیست.
تاریخچه پاسور در ایران به زبان ساده
اگر بخواهیم تمام این تاریخ را در یک مسیر زمانی خلاصه کنیم، میتوانیم چنین تصویری داشته باشیم:
چین
نشانههای بسیار قدیمی بازیهای کارتی در قرنهای نخست هزاره دوم میلادی و حتی پیش از آن شکل میگیرند.
↓
هند و ایران
کارتها و بازیهای کارتی در مسیرهای فرهنگی و تجاری به سرزمینهای دیگر میرسند. ایرانیکا مسیر چین، هند، ایران و جهان عرب را مطرح میکند.
↓
ایران صفوی
گنجفه با دستهای بزرگتر و هشت خال در فرهنگ ایرانی حضور دارد.
↓
جهان اسلام و مصر مملوکی
دستههای ۵۲ کارتی با چهار خال مانند شمشیر، چوب چوگان، جام و سکه وجود دارند.
↓
اروپای قرن چهاردهم
کارتهای بازی وارد اروپا میشوند و در اسپانیا، ایتالیا و دیگر نقاط رواج پیدا میکنند.
↓
اروپای قرن پانزدهم
چاپ باعث ارزانتر شدن تولید کارت و گسترش آن میان طبقات مختلف جامعه میشود.
↓
فرانسه
خالهای دل، خشت، پیک و گشنیز به شکل استانداردی که امروز میشناسیم تثبیت میشوند.
↓
ایران قاجار
آسناس به یکی از بازیهای مهم کارتی تبدیل میشود.
↓
ایران معاصر
دسته ۵۲ کارتی استاندارد رواج گسترده پیدا میکند و بازیهایی مانند حکم، چهاربرگ و شلم در فرهنگ عمومی جایگاه مهمی پیدا میکنند.
تاریخچه پاسور و تاریخچه حکم چه تفاوتی دارند؟
این دو موضوع را نباید یکی دانست.
تاریخچه پاسور، تاریخچه کارتهای بازی و تحول دستههای کارت است.
تاریخچه حکم، تاریخچه یک بازی مشخص از خانواده بازیهای دستگیری است.
پاسور قرنها پیش از شکل امروزی حکم وجود داشته است.
حتی در ایران نیز پیش از رواج حکم، بازیهایی مانند گنجفه و آسناس وجود داشتهاند.
بنابراین اگر کسی بپرسد:
«اول پاسور بوده یا حکم؟»
پاسخ روشن است:
کارتهای بازی و سنتهای ورقبازی بسیار قدیمیتر از بازی حکم به شکل امروزی هستند.
آیا چهاربرگ از حکم قدیمیتر است؟
برای مقایسه دقیق سن این دو بازی، سند تاریخی کافی نداریم که بتوانیم با اطمینان بگوییم کدامیک زودتر شکل گرفته است.
اما چهاربرگ و حکم از نظر مکانیزم نیز بازیهای متفاوتی هستند.
چهاربرگ یک بازی جمعکردنی یا Fishing Game است.
حکم یک بازی دستگیری یا Trick-Taking Game است.
بنابراین حتی اگر هر دو با یک دسته پاسور بازی شوند، از دو خانواده متفاوت بازیهای کارتی هستند.
چرا تاریخ پاسور برای ما ایرانیها جذاب است؟
چون پاسور در ایران فقط یک وسیله وارداتی باقی نمانده است.
ایران سنتهای مستقل و قدیمی بازی با کارت داشته است.
گنجفه نمونهای از این سنت در دوره صفوی است.
آسناس نمونه دیگری از فرهنگ کارتی دوره قاجار است.
و بازیهایی مانند حکم و چهاربرگ بعدها در فرهنگ عمومی ایرانی جایگاه بسیار پررنگی پیدا کردند.
در نتیجه وقتی امروز یک ایرانی دسته پاسور را روی میز میگذارد، در واقع با وسیلهای روبهروست که پشت آن چند قرن تبادل فرهنگی و تحول بازی وجود دارد.
چرا پاسور ۵۲ تایی امروزی اینقدر جهانی شده است؟
یکی از مهمترین دلایل، استانداردشدن آن است.
وقتی یک دسته کارت در نقاط مختلف دنیا ساختار تقریباً یکسانی داشته باشد، افراد میتوانند بازیهای مختلف را راحتتر یاد بگیرند و منتقل کنند.
همچنین تولید کارتهای استاندارد با روشهای چاپی بسیار آسانتر از کارتهای هنری و دستساز قدیمی است.
چهار خال ساده و دو رنگ اصلی نیز امکان تولید سریع و ارزان را فراهم کردهاند.
به همین دلیل دسته فرانسوی در طول زمان به یکی از مهمترین استانداردهای کارت بازی در جهان تبدیل شد.
پاسور در ایران؛ از کارتهای هنری تا یک دسته ساده ۵۲ تایی
اگر کارتهای گنجفه و آسناس تاریخی را با یک دسته پاسور امروزی مقایسه کنیم، تفاوت بسیار زیادی میبینیم.
کارتهای تاریخی ایرانی میتوانستند نقاشیشده، لاککاریشده و بسیار تزئینی باشند.
امروز اما یک دسته پاسور معمولی محصولی ارزان، ساده و کاملاً کاربردی است.
این تغییر نشاندهنده یک تحول مهم در تاریخ بازی است:
کارت از یک محصول هنری و گاهی لوکس به یک وسیله سرگرمی عمومی تبدیل شد.
حکم در میان بازیهای ایرانی چه جایگاهی دارد؟
حکم احتمالاً شناختهشدهترین بازی دستگیری ایرانی است.
ساختار چهار نفره، تیمهای دو نفره، انتخاب حکم و رقابت برای بردن دستها باعث شده بازی هم ساده شروع شود و هم عمق زیادی داشته باشد.
در منابع تخصصی بازیهای کارتی، حکم به عنوان محبوبترین بازی کارتی ایران معرفی شده است.
همین جایگاه باعث شده حکم از مرز یک بازی معمولی عبور کند و به بخشی از فرهنگ اجتماعی ایرانی تبدیل شود.
آیا نسلهای آینده هم حکم بازی خواهند کرد؟
احتمالاً شکل بازی تغییر خواهد کرد، اما بعید است مفهوم آن به این زودی از بین برود.
امروز حکم را میتوان روی تلفن همراه و اینترنت نیز بازی کرد.
اما نسخه فیزیکی هنوز ویژگی خاص خودش را دارد.
چهار نفر دور یک میز مینشینند.
کارتها بین افراد پخش میشوند.
حاکم حکم را اعلام میکند.
تیمها با هم رقابت میکنند.
و هر برد و باخت تبدیل به بخشی از خاطره جمعی میشود.
این ویژگی اجتماعی چیزی است که نسخه دیجیتال همیشه نمیتواند کاملاً جایگزین آن شود.
پاسور و حکم؛ بخشی از تاریخ بازیهای فکری
شاید در نگاه اول پاسور فقط یک سرگرمی ساده باشد، اما تاریخ آن نشان میدهد که بازیهای کارتی همیشه بخشی از فرهنگ، تجارت، هنر و زندگی اجتماعی انسانها بودهاند.
از کارتهای چینی و بازیهای شرقی گرفته تا گنجفه ایرانی، کارتهای مملوکی، دستههای اروپایی و پاسور استاندارد امروزی، این ابزار ساده بارها در فرهنگهای مختلف تغییر کرده است.
در ایران نیز مسیر جداگانهای شکل گرفته است.
گنجفه صفوی، آسناس قاجاری و سپس رواج دستههای استاندارد ۵۲ کارتی، هر کدام بخشی از این داستان هستند.
و در میان بازیهای امروزی، حکم یکی از مهمترین نمونههای این میراث است.
جمعبندی؛ پاسور از کجا آمد و حکم چگونه به وجود آمد؟
اگر بخواهیم پاسخ را در چند جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم:
کارتهای بازی احتمالاً ریشه در چین دارند و شواهد تاریخی از وجود بازیهای کارتی در چین دستکم از قرن نهم میلادی خبر میدهند.
این سنت در طول قرنها به بخشهایی از آسیا و جهان اسلام منتقل شد و در ایران نیز شکلهای مخصوصی از کارت و بازی ایجاد شد.
در دوره صفوی، گنجفه با دستهای ۹۶ کارتی و هشتخال شناخته میشد.
در دوره قاجار، آسناس با دسته ۲۵ کارتی به یکی از بازیهای مهم ایران تبدیل شد.
در همین حال، در جهان اسلام و اروپا دستههای چهارخال و سپس ساختارهای نزدیکتر به پاسور امروزی توسعه پیدا کردند.
در نهایت، دسته فرانسوی چهارخال و ۵۲ کارتی به یکی از استانداردهای جهانی تبدیل شد.
اما درباره حکم، نمیتوان یک تاریخ دقیق و قطعی برای «اختراع» آن اعلام کرد.
آنچه میدانیم این است که حکم یک بازی دستگیری ایرانی و بسیار محبوب است که به خانواده بازیهایی مانند Whist شباهت دارد و در نسخه رایج خود با چهار بازیکن و دو تیم انجام میشود.
بنابراین اگر یک سؤال را بخواهیم با اطمینان پاسخ دهیم، این است:
پاسور بسیار قدیمیتر از حکم امروزی است؛ اما حکم نیز نتیجه یک سنت طولانی در تحول بازیهای کارتی است که تاریخ دقیق تولد آن هنوز بهطور قطعی مشخص نشده است.
و شاید همین ناشناخته بودن، بخشی از جذابیت تاریخ حکم باشد.
چون برخلاف یک اختراع ثبتشده که میتوانیم نام مخترع و تاریخ ساخت آن را در یک سند پیدا کنیم، بازیهای سنتی معمولاً حاصل صدها سال انتقال، تغییر و خلاقیت مردم هستند.
حکم احتمالاً هم دقیقاً چنین داستانی دارد؛ بازیای که در طول زمان شکل گرفته، نسل به نسل منتقل شده و در نهایت آنقدر با فرهنگ ایرانی گره خورده که امروز برای بسیاری از ما، شنیدن عبارت «یه دست حکم بزنیم؟» خودش بخشی از یک خاطره است.
سوالات متداول درباره تاریخچه پاسور و حکم
پاسور اولین بار در کجا اختراع شد؟
شواهد تاریخی موجود، ریشه کارتهای بازی را به چین مرتبط میکنند. یکی از قدیمیترین شواهد مکتوب شناختهشده درباره بازیهای کارتی به چین دوره تانگ و قرن نهم میلادی مربوط است.
پاسور چه زمانی وارد ایران شد؟
تاریخ دقیق ورود نخستین کارتها به ایران مشخص نیست. منابع تاریخی نشان میدهند که ایران از قرنهای گذشته سنتهای مستقل بازی با کارت داشته است و در دوره صفوی گنجفه و در دوره قاجار آسناس رواج داشتهاند.
اولین پاسور ایرانی چه شکلی بود؟
نمیتوان از یک «اولین پاسور ایرانی» واحد صحبت کرد. گنجفه یکی از مهمترین نمونههای تاریخی کارت در ایران بود و با دستهای ۹۶ کارتی و هشت خال شناخته میشد. بعدها آسناس با دسته ۲۵ کارتی در دوره قاجار رواج پیدا کرد.
گنجفه چیست؟
گنجفه یک سنت و بازی کارتی تاریخی در ایران است که بهویژه در دوره صفوی شناخته میشود. دسته رایج گنجفه صفوی ۹۶ کارت و هشت خال داشته است.
آسناس چیست؟
آسناس یک بازی کارتی تاریخی ایرانی است که در دوره قاجار محبوب شد و با دستهای ۲۵ کارتی شامل پنج گروه پنجتایی انجام میشد.
آیا پاسور و حکم یکی هستند؟
خیر. پاسور به دسته کارت و در زبان عامیانه به مجموعهای از بازیهای ورق گفته میشود، در حالی که حکم نام یک بازی مشخص است که معمولاً با دسته استاندارد ۵۲ کارتی انجام میشود.
حکم اولین بار چه زمانی اختراع شد؟
تاریخ دقیق پیدایش حکم مشخص نیست و سند تاریخی قابل اتکایی برای تعیین یک سال یا فرد مشخص بهعنوان مخترع آن وجود ندارد. منابع تخصصی، حکم را یک بازی محبوب ایرانی از خانواده بازیهای دستگیری معرفی میکنند.
آیا حکم از Whist گرفته شده است؟
حکم از نظر ساختار شباهت زیادی به بازیهای خانواده Whist دارد، اما نمیتوان صرفاً بر اساس شباهت قوانین ادعا کرد که حکم مستقیماً از Whist گرفته شده است. تاریخ بازیهای دستگیری پیچیده و چندشاخه است.
آیا حکم در دوره صفوی بازی میشده است؟
برای این ادعا سند تاریخی کافی وجود ندارد. آنچه درباره دوره صفوی مستندتر است، رواج گنجفه است. بنابراین نباید بدون مدرک حکم امروزی را به دوره صفوی نسبت داد.
آیا حکم یک بازی ایرانی است؟
حکم در منابع تخصصی بهعنوان یک بازی مرتبط با ایران و یکی از محبوبترین بازیهای کارتی ایران معرفی میشود. گونههای بسیار نزدیک به آن نیز در بخشهایی از هند، پاکستان، افغانستان و جوامع مهاجر وجود دارند.
چرا به بازی میگویند حکم؟
«حکم» در فارسی به معنای فرمان یا دستور است و در این بازی به خالی گفته میشود که توسط حاکم انتخاب شده و در آن دست از سایر خالها قدرت بیشتری دارد.
یک دسته پاسور چند کارت دارد؟
دسته استاندارد امروزی معمولاً ۵۲ کارت دارد، اما در طول تاریخ تعداد کارتها ثابت نبوده است. برای مثال، گنجفه صفوی ۹۶ کارت و آسناس قاجاری معمولاً ۲۵ کارت داشت.
چرا پاسور امروزی چهار خال دارد؟
دستههای تاریخی در مناطق مختلف خالهای متفاوتی داشتند. خالهای دل، خشت، پیک و گشنیز در سنت فرانسوی تثبیت شدند و به دلیل سادگی طراحی و قابلیت چاپ، در نهایت در بخش بزرگی از جهان رواج پیدا کردند.
قدیمیترین بازی پاسور جهان چیست؟
نمیتوان با اطمینان یک بازی مشخص را بهعنوان «قدیمیترین بازی پاسور جهان» معرفی کرد. شواهد اولیه درباره بازیهای کارتی در چین وجود دارد، اما قوانین دقیق بسیاری از بازیهای آن دوره بهطور کامل در دسترس نیستند.
آیا پاسور از ایران به اروپا رفت؟
مسیر انتقال کارتها پیچیده بوده و نمیتوان آن را به شکل ساده «ایران به اروپا» خلاصه کرد. شواهد تاریخی از نقش چین، هند، ایران، جهان اسلام و بهویژه مصر مملوکی در این مسیر خبر میدهند و کارتها در نهایت در اواخر قرن چهاردهم در اروپا بهطور گسترده ظاهر شدند.
چرا پاسور امروزی ۵۲ کارت دارد ولی گنجفه ۹۶ کارت داشت؟
تعداد کارتهای دسته در طول تاریخ استاندارد نبوده است. گنجفه یکی از سنتهای مستقل ایرانی با ۸ خال و ۹۶ کارت بود، در حالی که دسته فرانسوی ۵۲ کارتی به مرور به یکی از استانداردهای جهانی تبدیل شد.